‘De zelfmoord van Joost Zwagerman maakte me razend’

18/05/2016 Francisca Kramer Julie Blik

Differend, afscheid, uitvaart, Bram Bakker

Als psychiater heeft hij veel patiënten verloren aan zelfmoord. Maar toen vorig jaar twee van zijn vrienden zelf voor de dood kozen, reageerde Bram Bakker net als ieder ander: verbijsterd, schuldig, gefrustreerd, verdrietig en woedend. “Mijn professie maakt dan geen bal meer uit.”

Eerst was daar Rogi Wieg. De schrijver die ongeveer tegelijk met Bram Bakker en Joost Zwagerman een boek publiceerde bij dezelfde uitgever over hetzelfde thema: zelfmoord. Rogi kwam bij Bram in behandeling. Toen de behandelrelatie stopte, ontwikkelde zich een vriendschap. Ook Joost Zwagerman werd een vriend. Uit het rijtje is alleen Bram Bakker nog in leven. Rogi Wieg liet zich in 2015 euthanaseren, Joost Zwagerman pleegde enkele maanden daarna zelfmoord. Ook dichter en presentator Wim Brands sloeg in april 2016 de hand aan zichzelf.

“Het monster depressie verzwelgt je”, legt Bram uit als ik hem mag bellen terwijl hij tussen Rotterdam en Haarlem rijdt. “Depressie beïnvloedt je denkvermogen. Als ik jou nu zou vragen wat het ergste zou zijn als je zelfmoord zou plegen, zou je waarschijnlijk zeggen dat je je kinderen dan achterlaat. Maar ben je depressief, dan denk je: ‘Het is beter voor hen als ik er niet meer ben en dan kan papa een vrolijker vrouw vinden’.”

Haast

Bram is druk. Hij heeft haast. Zoveel te doen. Want niet alleen zijn vrienden Rogi en Joost verlieten het leven, Bram moest afscheid nemen van nog twee vrienden, de een overleed aan ALS, de ander aan een uitgezaaide melanoom. “Mijn vriend Gerrit was vijf dagen ouder dan ik, Joost drie weken jonger. Allemaal begin ’50, allemaal binnen twee jaar dood. Ik waarschuw mensen wel eens: het is niet verstandig om met mij bevriend te zijn…”

Het besef dat het leven zomaar afgelopen kan zijn en de frustratie over het verlies van Rogi Wieg en Joost Zwagerman, maakt dat Bram zich zoveel mogelijk inzet om depressie meer bespreekbaar te maken. Zo organiseerde hij vorig jaar het Depressiegala, wat een jaarlijks evenement moet worden. Het doel is mensen die aan depressie lijden te laten voelen dat ze niet alleen zijn en hen ervan te weerhouden voor de dood te kiezen omdat hun lijden ondragelijk is gaan voelen.

Differend, afscheid, uitvaart, Bram Bakker

‘De een wil zo graag, maar krijgt geen tijd van leven meer, de ander heeft nog jaren voor zich, maar wil niet meer’

Bram Bakker

Op de vraag of hij het mensen met ernstig psychisch lijden dan niet gunt om daarvan verlost te worden, zegt hij: “Dat gun ik iedereen. Maar wie bepaalt wat ondraaglijk psychisch lijden is? Alle psychiaters twisten daarover. Rogi Wieg was heel trots dat hij een psychiater had gevonden die vóór euthanasie was. Maar zolang psychisch leed niet te objectiveren is, is dat een hele tricky bezigheid. Rogi’s zus was het er helemaal niet mee eens en ik had zelf ook enorme twijfel. Vaak kom je toch weer door een depressie heen en ben je later blij dat je nog leeft. Kiezen voor de dood is te onherroepelijk.”

Hoe het dan wel moet? Bram: “Ik pleit voor meer behandeling en écht zeker weten dat er geen vooruitgang meer komt. Een vrouw die ik in behandeling heb is nu voor de zestiende keer opgenomen. Daarvan denk ik: ja, nu zou het wel mogen. Het is verschrikkelijk mensen zo te zien lijden. Maar waar ik moeite mee heb, is dat de wens om dood te gaan wordt besteld bij hetzelfde loket als waar de hulp wordt gezocht om beter te worden.

Elke psychiater heeft reddersfantasieën. Als het niet lukt om iemand beter te maken, moet die dan maar hup, weg? Terwijl je weet dat zo iemand niet wilsbekwaam is vanwege een depressieve episode.” Volgens Bram zou elke psychiater na een zelfdoding van een patiënt een diepgaande analyse moeten maken. “Een soort mentale obductie om de doodsoorzaak te achterhalen. Psychiaters stellen zichzelf veel te weinig vragen en zouden meer moeten graven. Wat ging er precies mis en hoe zou het beter kunnen? Daar is geen tijd en ambitie voor. Patiënt dood, dossier dicht.”

Kinderen en zelfmoord

Ook voor de nabestaanden is deze uitvoerige analyse van de doodsoorzaak van groot belang. “Vooral kinderen ondervinden vaak veel last van de zelfmoord van hun vader of moeder. Ten eerste is de kans aanzienlijk groter dat ze later ook zelfmoord plegen. Joost Zwagermans vader heeft bijvoorbeeld ook een poging gedaan. Als zijn moeder hem niet had gevonden, was hij toen ook overleden.

Uit onderzoek lijkt het een op zichzelf staand iets, die verhoogde kans bij kinderen, maar misschien is het ook kopieergedrag. Een kind leert het leven van zijn vader en moeder. Als een van tweeën er dan voor kiest om eruit te stappen, geef je je kind impliciet de boodschap dat dit dus een mogelijkheid is. Daar komt nog het signaal bij dat jij het als kind dus niet waard was om voor in leven te blijven. Dat kan een zware last worden in de rest van het leven.”

Om de psychologische schade voor kinderen te beperken, pleit Bram voor veel meer openheid. “Zoek met je kinderen een praatgroep, help een omgeving te creëren waar het veilig is om over de zelfmoord van je ouder te praten, waar plek is voor emoties.”

Is jouw leven nou zo slecht?

Net als veel andere mensen die met zelfmoord van een dierbare te maken hebben, voelde Bram ook boosheid toen hij hoorde dat Joost Zwagerman er een einde aan had gemaakt. “Ik was razend. Mijn oudste vriend Gerrit, met wie ik van mijn veertiende tot mijn dertigste alles heb gedeeld, kreeg ALS. Ik had hem graag willen laten zien aan Joost Zwagerman en hem willen toeschreeuwen: ‘Kijk, zo kan het ook: wel hersens, maar geen lichaam meer. Is jouw leven nou zo slecht?’ Dat redeneer je wel weer weg, maar dat contrast vond ik toen zó moeilijk. De een wil zo graag, maar krijgt geen tijd van leven meer, de ander heeft nog jaren voor zich, maar wil niet meer.”

De dood van zijn vrienden heeft Bram nog meer een levensgenieter gemaakt dan hij al was. En tegelijkertijd haastiger dan ooit. “Ik geloof dat de wereld leuker wordt als je er constructief iets aan toevoegt. Ik weet nu te goed dat het leven niet eindig is, dus ik wil mijn tijd optimaal benutten.”

Mental Health Foundation

Naast zijn baan als psychiater en medisch directeur bij verslavingskliniek Rodersana, is Bram daarom bezig met het opzetten van de Mental Health Foundation dat een soort Koningin Wilhelmina Fonds moet worden voor psychiatrische ziekten. Alles om het bewustzijn te vergoten voor psychische ziekten en mensen minder alleen te laten zijn. “Binnenkort ga ik de Alpe d’HuZes en de Tour du ALS fietsen. Dat betekent in twee dagen tijd zes keer de Alpe d’Huez op en twee keer de Mont Ventoux. Ik moet daarvoor keihard trainen en daarna ben ik doodmoe. Maar als ik dan thuiskom, douche en een biertje neem, denk ik: wát een voorrecht om moe te kunnen zijn.”